به گزارش خبرنگار نوای صنعت ، پنل تخصصی «احیای هیدروژنی و حرکت در مسیر فولاد سبز» همزمان با بیستوسومین نمایشگاه بینالمللی ایران متافو ۲۰۲۶، در غرفه شرکت فولاد هرمزگان برگزار شد. در این نشست، احسان رسولی، معاون تکنولوژی فولاد هرمزگان، برنامهها و ظرفیتهای این شرکت برای بررسی و توسعه فناوری احیای هیدروژنی را تشریح کرد. همچنین کارشناسان شرکت فولادتکنیک و فولاد مبارکه با طرح دیدگاههای تخصصی خود، ابعاد فناورانه، اقتصادی، عملیاتی و زیستمحیطی این مسیر را مورد بحث قرار دادند.
رقابت در بازار جهانی؛ ضرورت عبور از الگوهای پرکربن تولید
احسان رسولی، معاون تکنولوژی شرکت فولاد هرمزگان، با تبیین ضرورت تغییر رویکرد در فناوریهای تولید فولاد، اظهار داشت که در شرایط جدید بازار جهانی، میزان انتشار کربن و انطباق با استانداردهای زیستمحیطی به عواملی تعیینکننده در موقعیت رقابتی تولیدکنندگان تبدیل شدهاند. از این منظر، شرکتهای فولادی برای حفظ بازارهای صادراتی خود ناگزیرند در کنار افزایش بهرهوری و مدیریت هزینهها، فناوریهای تولید را نیز با الزامات جدید هماهنگ کنند.
وی با اشاره به برآوردهای بازار جهانی فولاد، شکاف احتمالی میان ظرفیت تولید و میزان تقاضا تا سال ۲۰۲۸ را حدود ۷۵۰ میلیون تن عنوان کرد. به اعتقاد وی، در چنین فضایی، برخورداری از ظرفیت اسمی تولید بهتنهایی نمیتواند تضمینکننده حضور پایدار در بازارهای جهانی باشد؛ بلکه ارتقای فناوری، بهبود عملکرد تولید و کاهش آلایندگی از جمله مؤلفههایی هستند که آینده رقابتپذیری شرکتهای فولادی را تحت تأثیر قرار میدهند.
رسولی همچنین افزایش هزینههای مرتبط با انتشار کربن را عاملی مؤثر بر اقتصاد تولید در سالهای پیشرو دانست. این هزینهها میتوانند از طریق افزایش بهای تمامشده محصولات، موقعیت تولیدکنندگان را در بازارهای بینالمللی تحت تأثیر قرار دهند. بنابراین، کربنزدایی را نمیتوان صرفاً اقدامی در راستای مسئولیتهای زیستمحیطی تلقی کرد؛ چراکه این موضوع بهتدریج جایگاه خود را بهعنوان یکی از مؤلفههای اقتصادی و راهبردی صنعت فولاد تثبیت میکند.
معاون تکنولوژی فولاد هرمزگان، احیای هیدروژنی را یکی از گزینههای مهم برای کاهش وابستگی به گاز طبیعی و حرکت به سمت تولید فولاد کمکربن برشمرد؛ با این حال، تأکید کرد که ورود به این حوزه باید بر پایه ارزیابی جامع شرایط فنی، اقتصادی و زیرساختی صورت گیرد. به گفته وی، جایگزینی بخشی از گاز طبیعی با هیدروژن، صرفاً تغییر در ترکیب گاز احیا نیست و میتواند بر شرایط بهرهبرداری، عملکرد تجهیزات، کنترل فرآیند و ویژگیهای محصول نهایی اثرگذار باشد.
موقعیت جغرافیایی و زیرساخت صنعتی؛ فرصتهای فولاد هرمزگان برای توسعه هیدروژن
رسولی در ادامه، به ظرفیتهای موجود در فولاد هرمزگان برای بررسی امکان توسعه فناوری احیای هیدروژنی اشاره کرد. موقعیت جغرافیایی این مجموعه، دسترسی به دریا و قابلیت بهرهگیری از ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر، از جمله فرصتهایی است که میتواند در تدوین مسیر آینده این فناوری مورد استفاده قرار گیرد.
از سوی دیگر، برخورداری فولاد هرمزگان از زیرساختهای صنعتی در حوزه احیای مستقیم و فولادسازی، بستر مناسبی برای مطالعه و ارزیابی فناوریهای جدید فراهم میکند. در این میان، چگونگی تأمین انرژی مورد نیاز، امکان تولید و ذخیرهسازی هیدروژن و بررسی مسیرهای مختلف دسترسی به این حامل انرژی، از موضوعات مهم در برنامهریزیهای این شرکت به شمار میروند.
وی تصریح کرد که توسعه احیای هیدروژنی بدون شناخت دقیق ظرفیتهای موجود و محدودیتهای اجرایی امکانپذیر نخواهد بود. از این رو، پیش از ورود به مقیاس صنعتی، باید موضوعاتی همچون تأمین مستمر هیدروژن، هزینه تولید، زیرساختهای انتقال و ذخیرهسازی و میزان انطباق تجهیزات فعلی با ترکیب جدید گاز احیا بهصورت دقیق بررسی شوند.
از پایش کربن تا بررسی روشهای تأمین هیدروژن
معاون تکنولوژی فولاد هرمزگان در تشریح اقدامات این شرکت برای کاهش انتشار کربن، از همکاری با دانشگاه تهران بهمنظور اندازهگیری و ارزیابی میزان انتشار کربن خبر داد. این اقدام با هدف دستیابی به شناخت دقیقتر از وضعیت موجود انجام میشود؛ زیرا تعیین مسیرهای مؤثر برای کاهش آلایندگی، مستلزم اندازهگیری و پایش مستند میزان انتشار در فرآیندهای تولیدی است.
رسولی همچنین به مطالعات صورتگرفته در زمینه استفاده از برق مستقیم و تولید هیدروژن از طریق الکترولیز آب اشاره کرد. بررسی این روشها میتواند امکان شناخت گزینههای مختلف تأمین انرژی و هیدروژن مورد نیاز فرآیندهای صنعتی را فراهم کند.
وی با تأکید بر ضرورت ارزیابی همزمان فناوری تولید هیدروژن و قابلیت استفاده از آن در واحدهای احیای مستقیم، خاطرنشان کرد که تصمیمگیری درباره این فناوری باید با توجه به شرایط واقعی واحدهای تولیدی و محدودیتهای زیرساختی صورت گیرد. در همین راستا، برآورد میزان هیدروژن مورد نیاز، بررسی شیوههای تأمین و انتقال آن و ارزیابی شرایط بهرهبرداری از تجهیزات، از جمله محورهای مطالعاتی فولاد هرمزگان است.
پایلوت آزمایشگاهی؛ مرحله ارزیابی پیش از سرمایهگذاری صنعتی
یکی از بخشهای عملی برنامه فولاد هرمزگان برای بررسی فناوری احیای هیدروژنی، اجرای پایلوت آزمایشگاهی با همکاری دانشگاه صنعتی شریف و شرکت فولادتکنیک است. رسولی با اشاره به این اقدام، هدف از اجرای این مرحله را بررسی شرایط استفاده از هیدروژن در فرآیند احیا و شناسایی الزامات فنی و عملیاتی آن عنوان کرد.
بر اساس توضیحات وی، ارزیابی این فناوری به تعیین میزان جایگزینی هیدروژن با گاز طبیعی محدود نمیشود و مجموعهای از متغیرهای عملیاتی باید بهطور همزمان مورد بررسی قرار گیرند. میزان جریان و فشار هیدروژن، ترکیب و آنالیز گاز، شرایط ایمنی، سینتیک واکنشها و دمای فرآیند، از جمله پارامترهایی هستند که در تعیین عملکرد سیستم نقش دارند.
همچنین بررسی تأثیر تغییر ترکیب گاز احیا بر میزان کربن موجود در محصول نهایی، عملکرد تجهیزات و پایداری فرآیند ضروری است. در کنار این موارد، وضعیت تجهیزات جانبی از جمله کمپرسورها و اسکرابرها، نحوه مدیریت آب و بررسی ترکیب و مشخصات گاز خروجی نیز باید در مطالعات فنی مورد توجه قرار گیرد.
رسولی، ایمنی را یکی از الزامات بنیادین استفاده از هیدروژن دانست که باید از همان مراحل ابتدایی طراحی و ارزیابی فناوری لحاظ شود. ویژگیهای این گاز، ملاحظات ویژهای را در زمینه انتقال، ذخیرهسازی، کنترل فشار و نحوه بهرهبرداری ایجاد میکند و رعایت آنها برای اجرای مطمئن فرآیند ضروری است.
به گفته وی، نتایج حاصل از پایلوت آزمایشگاهی، مبنای تصمیمگیری درباره ادامه مسیر و طراحی مراحل بعدی خواهد بود. در صورت دستیابی به نتایج مطلوب، امکان انجام مطالعات تکمیلی و بررسی اجرای طرح در مقیاس صنعتی فراهم میشود. این رویکرد مرحلهای، به فولاد هرمزگان کمک میکند پیش از تخصیص سرمایهگذاری گسترده، ابعاد فنی و اقتصادی فناوری و محدودیتهای احتمالی آن را در شرایط عملیاتی ارزیابی کند.
تجربههای بینالمللی؛ اقتصاد هیدروژن و نقش آن در آینده تولید آهن اسفنجی
محمد امیری، کارشناس ارشد برنامهریزی و کنترل پروژه شرکت فولادتکنیک، با اشاره به تحولات جهانی صنعت فولاد، توسعه فناوریهای مبتنی بر هیدروژن را یکی از مسیرهای اصلی کاهش انتشار کربن در این صنعت دانست.
وی در تشریح وضعیت بازار جهانی، به برآوردهایی درباره فاصله میان ظرفیت تولید و تقاضای فولاد اشاره کرد که بر اساس آن، این شکاف تا سال ۲۰۲۸ میتواند به حدود ۷۵۰ میلیون تن برسد. امیری با توجه به چنین شرایطی، به اهمیت بهروزرسانی فناوریهای تولید و عرضه محصولات کمکربن اشاره کرد و این عوامل را در حفظ و ارتقای جایگاه رقابتی تولیدکنندگان مؤثر دانست.
این کارشناس شرکت فولادتکنیک با اشاره به ظرفیت تولید حدود ۳۰ میلیون تنی فولاد ایران، تجربه پروژههای بینالمللی در زمینه احیای هیدروژنی را نیز تشریح کرد. وی در این زمینه به نمونهای از اجرای پروژه در عمان اشاره داشت که در مرحله نخست، ترکیبی متشکل از ۱۱.۵ درصد هیدروژن و ۸۸.۵ درصد گاز طبیعی را در فرآیند تولید به کار میگیرد و برای افق بلندمدت، افزایش سهم هیدروژن تا ۸۵ درصد را هدفگذاری کرده است.
امیری در عین حال، هزینه تولید هیدروژن سبز را یکی از موانع اصلی فراگیر شدن این فناوری عنوان کرد. برآوردهای مطرحشده در این نشست نشان میدهد که هزینه تولید هر کیلوگرم هیدروژن سبز در شرایط فعلی حدود ۳ تا ۶ دلار است؛ در حالی که برای دستیابی به شرایط رقابتپذیر اقتصادی، کاهش این رقم به حدود ۱.۵ دلار ضرورت دارد.
بومیسازی دانش فنی؛ پشتوانه توسعه فناوری احیای مستقیم
در بخش دیگری از پنل، نماینده شرکت فولادتکنیک به تشریح توانمندیهای فنی این مجموعه در زمینه توسعه فناوری احیای مستقیم پرداخت و بومیسازی دانش فنی و طراحی واحدهای تولیدی متناسب با نیازها و شرایط صنعت فولاد کشور را از موضوعات مهم این حوزه دانست.
وی با اشاره به سابقه حدود ۱۲ ساله فولادتکنیک در توسعه فناوری احیای مستقیم، نرمافزار «فلر آی» را بهعنوان یکی از ابزارهای طراحی و مهندسی این واحدها معرفی کرد. به گفته وی، این نرمافزار امکان طراحی واحدهایی با ظرفیت تولید ۸۰۰ هزار تا ۲.۵ میلیون تن را فراهم میکند.
در این بخش همچنین وضعیت ایران در زمینه ظرفیت تولید آهن اسفنجی مبتنی بر گاز طبیعی مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس آمار ارائهشده در نشست، از مجموع حدود ۱۱۳ میلیون تن ظرفیت تولید آهن اسفنجی مبتنی بر گاز در جهان، سهم قابل توجهی برای ایران در نظر گرفته شده و تاکنون حدود ۳۷ میلیون تن از این ظرفیت در کشور ایجاد شده است.
ملاحظات فنی و ایمنی؛ پیششرط جایگزینی هیدروژن در فرآیند احیا
محققیان، از کارشناسان شرکت فولادتکنیک، در تشریح الزامات فنی استفاده از هیدروژن در واحدهای احیای مستقیم، بر ضرورت بررسی دقیق شرایط عملیاتی و تغییرات احتمالی مورد نیاز در تجهیزات و فرآیند تولید تأکید کرد. به گفته وی، جایگزینی بخشی از گاز طبیعی با هیدروژن، موضوعی چندوجهی است که باید از منظر ترکیب گاز احیا، طراحی تجهیزات و شرایط بهرهبرداری مورد ارزیابی قرار گیرد.
وی با اشاره به سهم عمده گاز طبیعی در فرآیند احیای مستقیم، نسبت هیدروژن به مونوکسیدکربن را یکی از شاخصهای مهم برای بررسی ترکیب گاز احیا دانست. بر اساس توضیحات ارائهشده، این نسبت در شرایط معمول حدود ۱.۵ تا ۱.۷۵ است و در برخی مجموعهها به ۲.۲ نیز میرسد؛ با این حال، برای بررسی امکان جایگزینی حدود ۳۰ درصد هیدروژن، افزایش این نسبت به محدوده ۳ تا ۴ نیز قابل بررسی عنوان شد.
محققیان تأکید کرد که ورود هیدروژن به فرآیند احیا، مستلزم توجه همزمان به مجموعهای از الزامات است. طراحی و اصلاح تجهیزات، کنترل دما، حفظ پایداری فرآیند، ایمنسازی خطوط انتقال و مخازن ذخیرهسازی و اطمینان از تأمین مستمر هیدروژن، از جمله موضوعاتی هستند که در ارزیابی امکان اجرای این فناوری باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.
مقررات کربنی؛ متغیری اثرگذار بر هزینه و آینده صادرات فولاد
محمد رحمتی، کارشناس محیطزیست فولاد مبارکه، با تمرکز بر تحولات مقرراتی بازارهای جهانی، الزامات کربنی را از عوامل تأثیرگذار بر آینده صادرات فولاد ایران برشمرد.
وی توضیح داد که سازوکارهای جدید کربنی در بازار اروپا، تولیدکنندگان را ملزم میکند میزان انتشار کربن محصولات خود را با دقت بیشتری محاسبه و گزارش کنند. بر اساس ارقام مطرحشده در این پنل، میزان انتشار کربن فولاد ایران حدود ۱.۹۶ تن دیاکسیدکربن به ازای هر تن فولاد عنوان شد؛ همچنین در محاسبات داخلی فولاد مبارکه، رقمی در حدود ۱.۹ مطرح شده است.
رحمتی در ادامه، با اشاره به روند قیمت کربن در اروپا، ارقام ۷۵.۶، ۷۶.۳ و ۸۲.۳ یورو را برای سه فصل سال ۲۰۲۶ مطرح کرد. به گفته وی، افزایش هزینه انتشار کربن میتواند مستقیماً بر بهای تمامشده محصولات فولادی و توان رقابت آنها در بازارهای صادراتی تأثیر بگذارد.
از این منظر، کاهش انتشار کربن و حرکت به سمت فناوریهای پاکتر، علاوه بر دستاوردهای زیستمحیطی، از جنبه اقتصادی و تجاری نیز اهمیت دارد؛ چراکه بیتوجهی به الزامات جدید میتواند هزینههای بیشتری را به تولیدکنندگان تحمیل کند و موقعیت آنها را در بازارهای هدف تحت تأثیر قرار دهد.
فولاد سبز؛ تلاقی ضرورتهای فناورانه، اقتصادی و صادراتی
مباحث مطرحشده در پنل تخصصی احیای هیدروژنی نشان میدهد که حرکت به سمت تولید فولاد کمکربن، صرفاً با انتخاب یک فناوری جدید محقق نمیشود؛ بلکه تحقق آن به فراهم بودن مجموعهای از پیشنیازهای فنی، اقتصادی و زیرساختی وابسته است. هزینه بالای تولید هیدروژن سبز، ضرورت ایجاد زیرساختهای انتقال و ذخیرهسازی، ملاحظات ایمنی و نیاز به سازگار کردن تجهیزات موجود با شرایط جدید، از جمله چالشهایی هستند که مسیر توسعه این فناوری را با محدودیتهایی مواجه میکنند.
در مقابل، ظرفیتهای جغرافیایی و صنعتی فولاد هرمزگان، از جمله دسترسی به دریا، امکان توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و برخورداری از زیرساختهای مرتبط با احیای مستقیم، فرصتهایی را برای مطالعه و ارزیابی این مسیر فراهم آورده است. این مزیتها در کنار ظرفیت همکاری با مراکز دانشگاهی و شرکتهای تخصصی، میتوانند زمینه شناخت دقیقتر امکانپذیری فناوری احیای هیدروژنی را فراهم کنند.
در این چارچوب، همکاری با دانشگاه تهران در زمینه پایش انتشار کربن و برنامه اجرای پایلوت آزمایشگاهی با مشارکت دانشگاه صنعتی شریف و شرکت فولادتکنیک، بخشی از اقدامات مطالعاتی و اجرایی فولاد هرمزگان برای بررسی این فناوری به شمار میروند. نتایج این مطالعات میتواند مبنای تصمیمگیری درباره مراحل بعدی و امکان ورود به مقیاس صنعتی قرار گیرد.
در نهایت، اهمیت حرکت فولاد هرمزگان به سمت احیای هیدروژنی را باید فراتر از تغییر یک فناوری تولید ارزیابی کرد. این مسیر، در صورت دستیابی به توجیه فنی و اقتصادی و فراهم شدن زیرساختهای لازم، میتواند به کاهش وابستگی به گاز طبیعی، کنترل انتشار کربن و حفظ موقعیت رقابتی این شرکت در بازارهای آینده کمک کند؛ بازاری که در آن، مزیت تولید تنها با حجم محصول سنجیده نمیشود و میزان انطباق با الزامات زیستمحیطی نیز سهم فزایندهای در تعیین جایگاه تولیدکنندگان خواهد داشت.